Kirkjur Íslands
Það var árið 1996 að Þjóðminjasafn Íslands og Húsafriðunarnefnd ákváðu að ganga til samstarfs um menningarsögulega úttekt á öllum friðuðum kirkjum landsins – 207 að tölu – gripum þeirra og minningarmörkum, þar sem horft væri á efnið frá sjónarhóli byggingarlistar, stílfræði og þjóðminjavörslu, og gefa út í tilefni af 1000 ára afmæli kristnitöku á Íslandi. Hugmyndin var borin undir biskup Íslands, sem studdi hana heils hugar, og gerðist Biskupsstofa fyrir hönd þjóðkirkjunnar aðili að útgáfunni strax í upphafi. Meðútgefandi og dreifingaraðili er Hið íslenska bókmenntafélag.
Í heild sinni er verkinu ætlað að verða yfirgripsmikið fræðslu- og kynningarrit, sem höfðar til almennings og hvílir á traustum rannsóknum. Þá er og til þess ætlast að verkið standist fræðilegar kröfur um nákvæmni og vinnubrögð og nýtist á þann hátt fræðimönnum.
Í ritinu eru tvö meginumfjöllunarefni: Annars vegar hið varðveitta mannvirki, byggingarlist þess og saga, hins vegar kirkjugripir og minningarmörk, list þeirra og saga. Um þetta tvennt er fjallað á ítarlegan hátt, en öðru efni, sem ekki telst til kjarna umræðunnar, aðeins gerð lausleg skil. Fjallað er um þær kirkjur einar, sem friðaðar eru samkvæmt lögum um húsafriðun, en það eru allar kirkjur, sem reistar eru fyrir 1918, og kirkjur þær sem menntamálaráðherra hefur friðað að fenginni tillögu Húsafriðunarnefndar. Þær síðartöldu eru Neskirkja og Laugarneskirkja í Reykjavík, Kristskirkja í Landakoti og Akureyrarkirkja.
Þess skal getið að þannig er frá útgáfunni gengið – meðal annars með því að hvert prófastsdæmi hlýtur sinn einkennislit – að auðvelt verður síðar meir að auka við hana bindum um yngri kirkjur, sé fyrir því vilji.
Bókarkaflar eru jafnmargir kirkjunum og er hver þeirra í sex greinum. Fremst er ágrip af sögu kirkjustaðar. Því næst er kirkjunni gerð skil í þremur greinum, byggingarsögu, lýsingu og byggingarlist. Fimmta grein fjallar um gripi og áhöld, sögu þeirra, minja- og listgildi og hlutdeild í guðsþjónustunni. Lokagreinin er helguð kirkjugarði og minningarmörkum.
Við samningu er haft að leiðarljósi, að fyrr á tíð hafi kirkjan ekki einasta verið musteri trúar, heldur oftar en ekki sýnileg táknmynd þess besta sem samtíðin megnaði í húsagerðarlist, og griðastaður fyrir jafnt minningarmörk sem listmuni og aðra fegurð, - einskonar listasafn í íslensku samfélagi fyrri tíðar.
Eitt af markmiðum verksins er að vekja athygli á þeim menningarverðmætum sem fólgin eru í kirkjum, messuföngum, kirkjulist og legsteinum, slá skjaldborg um það sem eftir stendur og stuðla að áframhaldandi varðveislu þess.
Þeir aðilar, sem að útgáfunni standa, hafa gert með sér sérstakan samstarfssamning. Samkvæmt honum er verkaskipting aðila með þeim hætti að Þjóðminjasafn Íslands lætur taka saman lýsingar á gripum, áhöldum og minningarmörkum ásamt lýsingum á þeim kirkjum sem eru í húsasafni Þjóðminjasafns, - og leggur auk þess til ljósmyndatöku og myndaritstjórn. Húsafriðunarnefnd lætur semja lýsingar á öllum friðuðum kirkjum, öðrum en þeim sem eru í húsasafni Þjóðminjasafns, sér um mælingar og teikningar af kirkjum, lýsingar á kirkjugörðum, samantekt á sögu kirkjustaða og öllum nauðsynlegum skrám og orðskýringum. Biskupsstofa leggur verkinu til skrif um einstakar kirkjur eða kirkjustaði. Þá er þess að geta að útgáfuaðilar hafa notið samstarfs og stuðnings landsbyggðarsafna og prófastsdæma, einnig Fornleifaverndar ríkisins tímabundið, að ógleymdu Þjóðskjalasafni Íslands sem lagt hefur verkinu lið frá upphafi.
Ritnefnd skipa þau Margrét Hallgrímsdóttir þjóðminjavörður, Nikulás Úlfar Másson forstöðumaður Húsafriðunarnefndar, herra Karl Sigurbjörnsson biskup og Þorsteinn Gunnarsson arkitekt. Ritstjórn er í höndum þeirra Þorsteins og Jóns Torfasonar skjalavarðar á Þjóðskjalasafni.
Ástæða er til að nefna, að með hverju prófastsdæminu, sem við bætist, koma æ betur í ljós ýmis staðbundin einkenni sem lúta ýmist að kirkjusmíði, gripaeign eða minningarmörkum. Og óhætt er að fullyrða, að þá lokið verður, muni verkið geyma safn heimilda, sem vafalítið mun nýtast við frekari rannsóknir á þessu þáttum íslenskrar menningar- og listasögu.
Bækurnar eru ríkulega myndskreyttar. Inga Lára Baldvinsdóttir, fagstjóri hjá Þjóðminjasafni, hefur aflað gamalla mynda, en allar nýjar ljósmyndir hefur Ívar Brynjólfsson, ljósmyndari Þjóðminjasafns, tekið af mikilli vandvirkni og listfengi. Þá eru auk ljósmynda birtir nákvæmir uppdrættir af kirkjunum sextán sem Húsafriðunarnefnd hefur látið gera.
Þótt kirkjurnar, sem um er fjallað í ritröðinni, beri í dag blæ liðins tíma, var á mörgum þeirra í öndverðu sannkallað nýjabrum. Fæstar voru þær smíðaðar eftir teikningum lærðra húsameistara, en engu að síður gerðar af hagleik og hugviti, jafnvel listrænum frumleik á stundum, og vitnuðu um einlæga framfaraþrá kynslóðar sem vildi reisa íslenska þjóð úr aldalangri fátækt og afturför. Hér koma við sögu ótal hagleiksmenn fyrri tíðar, forsmiðir sem gerðu uppdrætti, trésmiðir sem sáu um grindarsmíði og klæðningar, steinsmiðir sem hlóðu grunna og meitluðu minningarmörk, járnsmiðir sem smíðuðu krossa og vindhana, málarar og veggfóðrarar, snikkarar og rennismiðir, gullsmiðir og görtlarar, að ógleymdum öllum þeim hannyrða-steinkum sem prýddu kirkjurnar altarisdúkum, brúnum og patínudúkum og prestana höklum og stólum. Um leið og Kirkjur Íslands stuðla að varðveislu menningarverðmæta er verkið öðrum þræði helgað öllu þessu góða fólki og miðar að því að það hverfi ekki í glatkistuna. Sannfæri bækurnar lesendur um, að ekki hafi verið erfiðað til einskis, má segja að tilganginum sé náð.
Í apríl 2013 komu út tvö nýjustu bindin í röðinni, 21. og 22 bindi, sem fjalla um friðaðar kirkjur í Þingeyjarprófastsdæmi, sem sameinað var Eyjafjarðarprófastsdæmi árið 2010, en áður hefur verið fjalla um kirkjurnar þar í þessari ritröð.
Friðaðar kirkjur í Árnesprófastsdæmi:
1. bindi: 
HREPPHÓLAKIRKJA
HRUNAKIRKJA
TUNGUFELLSKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Guðrún Harðardóttir
- Þór Magnússon
- Þóra Kristjánsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2001
2. bindi:
HRAUNGERÐISKIRKJA
ÓLAFSVALLAKIRKJA
STÓRA-NÚPSKIRKJA
VILLINGAHOLTSKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Þór Magnússon
- Þóra Kristjánsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2002
3. bindi:
BRÆÐRATUNGUKIRKJA
BÚRFELLSKIRKJA
MIÐDALSKIRKJA
MOSFELLSKIRKJA
TORFASTAÐAKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Gunnar Bollason
- Páll Lýðsson
- Þór Magnússon
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2002
4. bindi:
EYRARBAKKAKIRKJA
GAULVERJABÆJARKIRKJA
KOTSTRANDARKIRKJA
STOKKSEYRARKIRKJA
STRANDARKIRKJA
ÚLFLJÓTSVATNSKIRKJA
ÞINGVALLAKIRKJA
Höfundar:
- Garðar Halldórsson
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Gunnar Bollason
- Páll Lýðsson
- Samúel Örn Erlingsson
- Þór Magnússon
- Þóra Kristjánsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2003
Friðaðar kirkjur í Skagafjarðarprófastsdæmi:
5. bindi:
GOÐDALAKIRKJA
HVAMMSKIRKJA
KETUKIRKJA
REYKJAKIRKJA
REYNISTAÐARKIRKJA
SAUÐÁRKRÓKSKIRKJA
SILFRASTAÐAKIRKJA
SJÁVARBORGARKIRKJA
VÍÐIMÝRARKIRKJA
Höfundar:
- Guðrún Harðardóttir
- Gunnar Bollason
- Hörður Ágústsson
- Júlíana Gottskálksdóttir
- Kristmundur Bjarnason
- Sigríður Sigurðardóttir
- Unnar Ingvarsson
- Þorsteinn Gunnarsson
- Þór Hjaltalín
- Þórir Stephensen
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2005
6. bindi:
BARÐSKIRKJA
FELLSKIRKJA
GRAFARKIRKJA
HOFSKIRKJA
HOFSSTAÐAKIRKJA
HÓLADÓMKIRKJA
KNAPPSSTAÐAKIRKJA
VIÐVÍKURKIRKJA
Höfundar:
- Guðrún Harðardóttir
- Gunnar Bollason
- Júlíana Gottskálksdóttir
- Kristín Huld Sigurðardóttir
- Kristján Eldjárn
- Sigríður Sigurðardóttir
- Unnar Ingvarsson
- Þorsteinn Gunnarsson
- Þór Hjaltalín
- Þórir Stephensen
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2005
Friðaðar kirkjur í Húnavatnsprófastsdæmi:
7. bindi:
ÁRNESKIRKJA
KALDRANANESKIRKJA
KOLLAFJARÐARNESKIRKJA
STAÐARKIRKJA Í STEINGRÍMSFIRÐI
BREIÐABÓLSTAÐARKIRKJA
KIRKJUHVAMMSKIRKJA
STAÐARBAKKAKIRKJA
STAÐARKIRKJA Í HRÚTAFIRÐI
VESTURHÓPSHÓLAKIRKJA
VÍÐIDALSTUNGUKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Gunnar Bollason
- Jón Jónsson
- Þorgeir Jónsson
- Þór Magnússon
Ljósmyndir:
- Guðmundur Ingólfsson
Reykjavík 2006
8. bindi:
AUÐKÚLUKIRKJA
BERGSSTAÐAKIRKJA
BLÖNDUÓSKIRKJA
BÓLSTAÐARHLÍÐARKIRKJA
HOFSKIRKJA
HOLTASTAÐAKIRKJA
SVÍNAVATNSKIRKJA
UNDIRFELLSKIRKJA
ÞINGEYRAKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Guðrún Harðardóttir
- Guðrún Jónsdóttir
- Gunnar Bollason
- Hjörleifur Stefánsson
- Unnar Ingvarsson
- Þorsteinn Gunnarsson
- Þór Hjaltalín
- Þór Magnússon
Ljósmyndir:
- Guðmundur Ingólfsson
Reykjavík 2006
Friðaðar kirkjur í Eyjafjarðarprófastsdæmi:
9. bindi:
BAKKAKIRKJA
BÆGISÁRKIRKJA
GLÆSIBÆJARKIRKJA
KVÍABEKKJARKIRKJA
MIÐGARÐAKIRKJA
MÖÐRUVALLAKIRKJA Í HÖRGÁRDAL
ÓLAFSFJARÐARKIRKJA
TJARNARKIRKJA
URÐAKIRKJA
VALLAKIRKJA
Höfundar:
- Agnes Stefánsdóttir
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Guðrún M. Kristinsdóttir
- Gunnar Bollason
- Hjörleifur Stefánsson
- Íris Ólöf Sigurjónsdóttir
- Katrín Gunnarsdóttir
- Kristinn Magnússon
- Kristín Huld Sigurðardóttir
- Magnús Skúlason
- Sigríður Hafstað
- Þóra Kristjánsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2007
10. bindi:
AKUREYRARKIRKJA
GRUNDARKIRKJA
HÓLAKIRKJA
LÖGMANNSHLÍÐARKIRKJA
MINJASAFNSKIRKJA
MUNKAÞVERÁRKIRKJA
MÖÐRUVALLAKIRKJA Í EYJAFIRÐI
SAURBÆJARKIRKJA
Höfundar:
- Agnes Stefánsdóttir
- Finnur Birgisson
- Guðrún Harðardóttir
- Guðrún M. Kristinsdóttir
- Gunnar Bollason
- Haraldur Þór Egilsson
- Hjörleifur Stefánsson
- Kristinn Magnússon
- Pétur H. Ármannsson
- Stefán Örn Stefánsson
- Þóra Kristjánsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2007
Friðaðar kirkjur í Kjalarnessprófastsdæmi:
11. bindi:
HVALSNESKIRKJA
KÁLFATJARNARKIRKJA
KEFLAVÍKURKIRKJA
KIRKJUVOGSKIRKJA
KRÝSUVÍKURKIRKJA
LANDAKIRKJA
NJARÐVÍKURKIRKJA
ÚTSKÁLAKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Gunnar Bollason
- Gunnar Kristjánsson
- Jón Þ. Þór
- Júlíana Gottskálksdóttir
- Þorsteinn Gunnarsson
- Þór Magnússon
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2008
12. bindi:
BESSASTAÐAKIRKJA
BRAUTARHOLTSKIRKJA
FRÍKIRKJAN Í HAFNARFIRÐI
HAFNARFJARÐARKIRKJA
LÁGAFELLSKIRKJA
REYNIVALLAKIRKJA
SAURBÆJARKIRKJA
VINDÁSHLÍÐARKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Gunnar Bollason
- Gunnar Kristjánsson
- Jón Þ. Þór
- Júlíana Gottskálksdóttir
- Þorsteinn Gunnarsson
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2008
Friðaðar kirkjur í Borgarfjarðarprófastsdæmi:
13. bindi:
AKRANESKIRKJA
FITJAKIRKJA
GILSBAKKAKIRKJA
HVANNEYRARKIRKJA
INNRA-HÓLMSKIRKJA
LEIRÁRKIRKJA
REYKHOLTSKIRKJA
STÓRA-ÁSKIRKJA
Höfundar:
- Björk Ingimundardóttir
- Geir Waage
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Guðrún Harðardóttir
- Guðrún Sveinbjarnardóttir
- Gunnar Bollason
- Lilja Árnadóttir
- Sigríður Björk Jónsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2009
14. bindi:
AKRAKIRKJA
ÁLFTANESKIRKJA
ÁLFTÁRTUNGUKIRKJA
BORGARKIRKJA
HJARÐARHOLTSKIRKJA
HVAMMSKIRKJA
STAFHOLTSKIRKJA
Höfundar:
- Björk Ingimundardóttir
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Gunnar Bollason
- Lilja Árnadóttir
- Sigríður Björk Jónsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2009
Friðaðar kirkjur í Snæfellsness- og Dalaprófastsdæmi:
15. bindi:
BJARNARHAFNARKIRKJA
BÚÐAKIRKJA
HELGAFELLSKIRKJA
INGJALDSHÓLSKIRKJA
RAUÐAMELSKIRKJA
SETBERGSKIRKJA
STAÐARHRAUNSKIRKJA
STYKKISHÓLMSKIRKJA
Höfundar:
- Árni Björnsson
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Þór Magnússon
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2010
16. bindi:
DAGVERÐARNESKIRKJA
HJARÐARHOLTSKIRKJA
HVAMMSKIRKJA
NARFEYRARKIRKJA
SKARÐSKIRKJA
SNÓKSDALSKIRKJA
STAÐARFELLSKIRKJA
STAÐARHÓLSKIRKJA
Höfundar:
- Árni Björnsson
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Þór Magnússon
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2010
Friðaðar kirkjur í Rangárvallaprófastsdæmi:
17. bindi:
AKUREYJARKIRKJA
ÁRBÆJARKIRKJA
BREIÐABÓLSTAÐARKIRKJA
HAGAKIRKJA
HLÍÐARENDAKIRKJA
KELDNAKIRKJA
KROSSKIRKJA
MARTEINSTUNGUKIRKJA
Höfundar:
- Guðmundur L. Hafsteinsson
- Hjörleifur Stefánsson
- Júlíana Gottskálksdóttir
- Svavar Sigmundsson
- Þóra Kristjánsdóttir
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2011
Friðaðar kirkjur í Reykjavíkurprófastsdæmum:
18. bindi:
FORNAR KIRKJUR Í REYKJAVÍK
DÓMKIRKJAN
FRÍKIRKJAN
KRISTSKIRKJA
Höfundar:
- Drífa Kristín Þrastardóttir
- Gerður Róbertsdóttir
- Gunnar F. Guðmundsson
- Júlína Gottskálksdóttir
- Pétur H. Ármannsson
- Þorsteinn Gunnarsson
- Þórir Stephensen
Ljósmyndir:
- Guðmundur Ingólfsson
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2012
19. bindi:
LAUGRANESKIRKJA
NESKIRKJA
SAFNKIRKJAN Í ÁRBÆ
VIÐEYJARKIRKJA
Höfundar:
- Gerður Róbertsdóttir
- Pétur H. Ármannsson
- Þorsteinn Gunnarsson
- Þórir Stephensen
Ljósmyndir:
- Guðmundur Ingólfsson
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2012
Friðaðar kirkjur í Austfjarðaprófastsdæmi:
20. bindi:
BERUFJARÐARKIRKJA
BERUNESKIRKJA
BREKKUKIRKJA
DJÚPAVOGSKIRKJA
ESKIFJARÐARKIRKJA
FÁSKRÚÐSFJARÐARKIRKJA
HOFSKIRKJA
KOLFREYJUSTAÐARKIRKJA
NORÐFJARÐARKIRKJA
PAPEYJARKIRKJA
REYÐARFJARÐARKIRKJA
Höfundar:
- Freyja Hlíðkvist Ómarsdóttir
- Guðmundur Gunnarsson
- Hjörleifur Guttormsson
- Hjörleifur Stefánsson
- Júlíana Gottskálksdóttir
- Lilja Árnadóttir
- Magnús Skúlason
- Páll V. Bjarnason
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2012
Friðaðar kirkjur í Þingeyjarprófastsdæmi:
21. bindi:
EINARSSTAÐAKIRKJA
FLATEYJARKIRKJA
GRENIVÍKURKIRKJA
HÁLSKIRKJA
ILLUGASTAÐAKIRKJA
LAUFÁSKIRKJA
LJÓSAVATNSKIRKJA
LUNDARBREKKUKIRKJA
SKÚTUSTAÐARKIRKJA
Höfundar:
- Björn Ingólfsson
- Haraldur Þór Egilsson
- Hjörleifur Stefánsson
- Hörður Ágústsson
- Mörður Árnason
- Sverrir Haraldsson
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2013
22. bindi:
GARÐSKIRKJA
GRENJAÐARSTAÐAKIRKJA
HÚSAVÍKURKIRKJA
NESKIRKJA
SAUÐANESKIRKJA
SKINNASTAÐARKIRKJA
SVALVARÐSKIRKJA
ÞVERÁRKIRKJA
Höfundar:
- Björn Ingólfsson
- Hjörleifur Stefánsson
- Sigrún Kristjánsdóttir
- Sverrir Haraldsson
- Völundur Óskarsson
Ljósmyndir:
- Ívar Brynjólfsson
Reykjavík 2013