Amsterdamyfirlýsing

Ráðstefna um byggingarlistararfleifð Evrópu haldin 21.-25. október 1975

(Congress on the European Architectural Heritage)

 

Amsterdamþingið er aðalviðburður Byggðaminjaárs Evrópu 1975. Þingið sátu fulltúar frá flestum löndum Evrópu. Þingið fagnar sáttmála þeim sem Ráðherranefnd Evrópuráðsins samþykkti, þar sem viðurkennt er, að byggingarlist Evrópu sé sameiginlegur arfur allra þjóða álfunnar og því er lýst yfir, að aðildarríkin ætli sér að starfa sameiginlega, í samvinnu við stjórnir annarra Evrópulanda, að verndun þessa arfs.

Þingið ályktar einnig, að byggðaminjar Evrópu séu óaðskiljanlegur hluti af menningararfi alls heimsins og lýsir ánægju sinni yfir þeim gagnkvæma vilja til að auka samvinnu og samskipti á sviði menningarmála, sem felst í samþykkt Öryggismálaráðstefnu Evrópu í Helsinki í júlí sl.

Þingið leggur áherslu á eftirfarandi atriði:

a) Auk þess að vera ómetanleg menningarverðmæti þá veita byggðaminjar Evrópu þjóðum hennar skilning á sameiginlegri sögu sinni og framtíð. Því er verndun þeirra mjög mikilvæg.

b) Til byggðaminja í þessu sambandi teljast bæði einstakar byggingar sem mikið gildi hafa og umhverfi þeirra, svo og hlutar borga eða bæja sem merkir eru af sögulegum eða menningarlegum ástæðum.

c) Þessar minjar eru sameign allra Evrópuþjóða og þess vegna bera þær allar ábyrgð á því að vernda þær fyrir sívaxandi hættum, svo sem vanrækslu, niðurrifi, óheftum nýbyggingum og umferðarþunga.

d) Verndun byggðaminja má ekki skoða sem minniháttar málefni, heldur sem meginstefnumið við skipulagningu borga og sveita.

e) Sveitastjórnir taka mikilvægustu skipulagsákvarðanirnar og er þeim sérstök skylda á herðum að vernda byggðaminjar og ættu því að veita hver annarri aðstoð með því að miðla upplýsingum og hugmyndum.

f) Við enduruppbyggingu gamalla hverfa ætti að tryggja svo sem unnt erm að samsetning íbúahópsins breytist sem minnst. Allir hópar samfélagsins ættu að njóta hagræðis af slíkri endurnýjun sem kostuð er af opinberu fé.

g) Í öllum löndum ætti að efla lagalegar og stjórnarfarslegar aðgerðir sem lúta að þessu máli.

h) Til þess að hjálpa til við að mæta kostnaði af endurbyggingu, breytingum og viðhaldi á byggingum á svæðum sem eru merk af listrænum eða sögulegum ástæðum þarf að veita sveitarfélögum fjárhagsaðstoð. Einnig þarf að veita einkaaðilum fjárhagsstuðning eða aðra fyrirgreiðslu.

i) Varðveisla byggðaminja er undir því komin, að almenningur, og þá sérstaklega yngri kynslóðin, öðlist skilning á gildi þeirra. Mál þetta þyrfti að fá aukinn sess í námsefni fyrir alla aldurshópa.

j) Veita skal sjálfstæðum samtökum hvort sem þau eru alþjóðleg, bundin löndum eða einstökum svæðum, hvatningu til að þau stuðli að auknum áhuga almennings.

k) Nýbyggingar okkar tíma verða arfleifð framtíðarinnar. Þess vegna ber að gera allt til þess að vanda byggingarlist nútímans.

Í Evrópusáttmálanum um byggðaminjar hefur Ráðherranefndin viðurkennt þá skyldu Evrópuráðsins, að sjá svo um að aðildarríkin hafi fastmótaða stefnu í þessum málum og reki hana í anda samvinnu. Því er nauðsynlegt, að reglulegar skýrslur í upplýsingaskyni verði gerðar um árangur af verndum byggðaminja í öllum Evrópuríkjum.

Þingið beinir því til ríkisstjórna, þjóðþinga, trúarhreyfinga, menningarsamtaka, sérfræðinga, allra atvinnugreina, sjálfstæðra samtaka og einstaklinga, að þeir veiti yfirlýsingu þessari fullan stuðning og geri það sem í þeirra valdi stendur til að tryggja framkvæmd markmiða hennar.

Aðeins á þennan hátt verður unnt að varðveita hinar einstæðu og merku byggðaminjar Evrópu.

Þingið hefur samþykkt eftirfarandi tillögur og vill koma þeim á framfæri.

Ef ný stefna verður ekki mörkuð fljótlega um varðveislu og samræmda verndun byggðaminja þá mun samfélagið bráðlega verða að sjá á bak menningararfi þeim er felst í byggingum og svæðum sem nú mynda hið hefðbundna umhverfi þess. Þörf er á að vernda sögufrægar borgir, bæi og þorp og yfirbragð þeirra, einnig merka garða og útivistarsvæði.

Verndun þessara byggingarheilda getur einungis átt sér stað á breiðum grundvelli og þarf að ná til allra bygginga sem hafa meira eða minna menningarlegt gildi, svo að ekki sé minnst á byggingar nútímans, ásamt umhverfi þeirra. Þesskonar allsherjarverndun helst í hendur við verndun sem bundin er einstökum minnismerkjum eða stöðum.

Þýðing byggðaminja og rök fyrir verndun þeirra eru nú greinilegri en nokkru sinni áður. Vitað er, að söguleg þróun verður að haldast í umhverfinu ef takast á að viðhalda og skapa umhverfi sem veitir einstaklingunum öryggistilfinningu þrátt fyrir örar félagslegar breytingar. Ný tegund borgarskipulags reynir að endurheimta afmörkuð rými og skapa mannlegt umhverfi fyrir margháttaða starfsemi og félagslega og menningarlega fjölbreytni, sem svo mjög einkenndi gamla bæi. Jafnframt gera menn sér ljóst að verndun gamalla bygginga er þáttur í að spara auðlindir og koma í veg fyrir sóun. Það er hvort tveggja mikilvægt í nútíma þjóðfélagi. Sýnt hefur verið fram á að sögulegar byggingar geta öðlast nýtt hlutverk sem samrýmist þörfum vorra daga. Við verndunaraðgerðir er einnig þörf fyrir listamenn og færa handverksmenn. Stuðlar það að því að hæfileikar og kunnátta haldist við og gangi frá manni til manns.

Endurnýjun eldri híbýla minnkar ásókn í land sem hentugt er til jarðyrkju og hún hindrar, eða dregur mikið úr fólksflutningum og er því einn af höfuðkostum verndunarstefnunnar.

Þó að nú sé enn brýnni ástæða en áður til að vernda byggðaminjar af orsökum sem að ofan greinir, þá verður sú verndun að vera reist á traustum og varanlegum grunni. Þess vegna er nauðsynlegt að gerðar verði grundvallarrannsóknir á þessu sviði, og að verndunarmál verði gerð að ríkum þætti í menntakerfinu og menningaráætlun.

Verndun byggðaminja er eitt af höfuðmarkmiðum sem hafa þarf í huga við skipulag borga og sveita

Verndun byggðaminja ætti að gera að föstum þætti í skipulagi borga og byggða í stað þess að vera handahófskennt aukaatriði eins og oft hefur verið upp á síðkastið. Verndunarmenn og skipuleggjendur verða því að hafa góða samvinnu sín á milli.

Skipuleggjendur ættu að gera sér ljóst að ekki eru öll svæði eins, og því ber að fara með þau eftir sérkennum hvers og eins. Viðurkenning þess að byggðaminjar hafi sögulegt eða menningarlegt gildi ætti að leiða til þess að ákveðin yrðu sérstök stefnumið og skipulagsreglur fyrir gamla bæjarhluta.

Ekki er nægilegt að skipulagsreglur og sérreglur um verndun sögulegra bygginga séu í gildi, heldur verður að samræma þær.

Gera þarf skrá yfir byggingar, bæjarhluta og umhverfi verndaðra svæða til þess að nauðsynleg samræming sé framkvæmanleg. Slíkri skrá þarf að dreifa til sem flestra aðila, einkum til sveitarstjórna og þeirra sem umsjón hafa með skipulagi bæjar- og sveitarfélaga í þeim tilgangi að vekja athygli þeirra á byggingum og svæðum sem ber að vernda. Slík skrá gæti orðið raunhæfur grundvöllur fyrir verndun sem einum meginþætti í nýtingu landrýmis.

Skipulag byggða verður að taka mið af verndun byggðaminja. Einkum getur slík stefna verið hvati að nýjum framkvæmdum á svæðum sem eru efnahagslega illa á vegi stödd, til þess að koma í veg fyrir fólksfækkun og þannig hindra að gamlar byggingar lendi í niðurníðslu. Einnig er hægt að haga ákvörðunum um ný borgarhverfi þannig að þau minnki álagið á eldri hverfum. Stefnur í fólksflutninga- og atvinnumálum ásamt meiri dreifingu á athafnamiðstöðvum innan borga kunna að hafa mikil áhrif á verndun byggðaminja.

Til þess að marka heildarstefnu í verndunarmálum er nauðsynlegt að til komi allmikil valddreifing og að tekið sé tillit til menningarsérkenna einstakra héraða. Þetta merkir að á öllum stigum valdakerfisins þar sem skipulagsákvarðanir eru teknar verða að vera til staðar aðilar sem ábyrgir eru fyrir verndunarmálum (í ríkisstjórn, bæjar- og sveitarstjórnum). Þrátt fyrir þetta má ekki gera verndun byggðaminja eingöngu að málefni sérfræðinga. Stuðningur almennings er höfuðnauðsyn. Á grundvelli staðgóðra og hlutlausra upplýsinga ættu íbúarnir að taka þátt í öllum verkþáttum, frá gerð skrár yfir verndaðar byggingar til undirbúnings ákvörðunar.

Verndun byggðaminja ætti að vera hluti af framtíðarstefnu sem framkvæmd er m.t.t. gildismats og réttlátrar niðurröðunar á verkefnum. Slík stefna myndi gera það kleift í framtíðinni að hafna valkostum og markmiðum sem reist eru á skammsýnum viðhorfum, vanmati á tæknilegri getu og úreltum sjónarmiðum.

Samræmd verndunarstefna leggur ábyrgð á herðar sveitarstjórnum og krefst virkrar þátttöku almennings

Sveitarstjórnir ættu að bera skýrt afmarkaða og víðtæka ábyrgð á verndun byggðaminja.

Við framkvæmd slíkrar stefnu ætti að taka mið af félagslegri og menningarlegri hefð í bæjum og sveitum. Framtíðina má ekki og á ekki að byggja á kostnað hins liðna.

Við framkvæmd slíkrar stefnu sem bæri virðingu fyrir mannlegu umhverfi af skynsemi og hagsýni skyldu sveitarfélög hafa eftirfarandi í huga:

-  Að byggja á rannsóknum á samfélagsgerð bæja og sveita, uppbyggingu þeirra og margháttaðri starfsemi. Taka verður tillit til sérkenna í húsagerð og rýmishlutfalla milli byggða og opinna svæða.

-  Nota skyldi byggingar fyrir starfsemi sem er þeim samboðin og stuðlar að varðveislu þeirra enda sé sú starfsemi í samræmi við þarfir samtímans.

-  Gera sér grein fyrir því, að langtíma rannsóknir á þróun opinberrar þjónustu (að því er varðar menntun, stjórnun, heilbrigðismál) hafa leitt í ljós, að of stórar eindir hindra gæði og árangur.

-  Að veita ákveðið fjármagn til að framkvæma slíka stefnu. Í þessu sambandi ættu þau að leita til stjórnvalda um stofnun sérstakra sjóða í þessu skyni. Fjárveitingar og lán er sveitarstjórnir veita einstaklingum og félögum ættu að miða að því, að hvetja þessa aðila til þáttöku og fjárframlaga.

-  Útnefna fulltrúa er fara með mál er varða verndun byggðaminja.

- Koma upp sérstökum stofnunum sem koma eiga á beinu sambandi á milli leigutaka og eigenda bygginga.

-  Stuðla að stofnun og starfi óháðra samtaka um endurnýjun og viðhald byggðaminja.

 

Stjórnir sveitarfélaga ættu í auknum mæli að leita álits áhugahópa um verndunaraðgerðir og ættu síðan að taka slíkar álitsgerðir til athugunar strax frá því að byrjað er að vinna að áætlun. Til að fræða almenning ættu að fara fram frjálsar umræður um málið og ákvarðanir sveitarstjórna síðan að vera teknar fyrir opnum tjöldum.

Almennt ætti að halda sýningar, hafa umræðufundi, skoðanakannanir og nýta fjölmiðla við upplýsingamiðlun.

Menntun æskunnar í umhverfismálum og þátttaka hennar í verndunaraðgerðum eru bráðnauðsynlegir þættir í starfi sveitarfélaganna.

Tillögur og valkostir varðandi verndunarmál sem koma frá hópum eða einstaklingum ætti að skoða sem mikilvægt framlag til skipulagsmála. Sveitarstjórnir geta haft mikið gagn af reynslu hverrar annarar. Þess vegna ættu þær stöðugt að miðla upplýsingum og hugmyndum.

 

Árangur samræmdrar verndunarstefnu byggist á því að félagslegir þættir séu hafðir í huga.

Verndunarstefna hefur í för með sér að byggðaminjar verða þáttur í lífi samfélagsþegnanna. Að hvaða marki ber að stuðla að verndun byggist ekki eingöngu á menningarsögulegu gildi bygginganna heldur einnig á notagildi þeirra. Ekki er hægt að sjá fyrir félagsleg vandamál tengd samræmdri verndun nema mið sé tekið af báðum þessum atriðum.

Endurbygging hverfa sem eru hluti arfleifðarinnar er ekki nauðsynlega dýrari en ný bygging á gömlum grunni eða ný bygging á óundirbúnu byggingarsvæði. Þegar kostnaður við þessar þrjár tegundir bygginga, sem hafa mismunandi félagsleg áhrif er borinn saman, þá má ekki líta fram hjá félagslegum kostnaði, sem er mál er varðar eigendur, leigutaka, handverksmenn, iðnaðarmenn og verktaka staðarins.

Til þess að koma í veg fyrir að lögmál hins frjálsa markaðar verki óhindrað á svæðum þar sem enduruppbygging og viðgerð húsa hafa farið fram leiði til þess að leigjendur verða að flytja brott ef þeir geta ekki greitt hærri leigu, ættu sveitarfélög að grípa í taumana og veita fjárhagsaðstoð eins og þau jafnan gera þegar þörf er á ódýru húsnæði. Fjárhagslegar aðgerðir ættu að vera í formi styrkja til eigendanna vegna endurnýjunar, samfara ákvörðun á hámarksleigu svo og húsaleigustyrkir í einhverri mynd til leigjenda.

Til þess að íbúarnir geti tekið þátt í gerð áætlana þurfa þeir að fá nægilegar upplýsingar, bæði útskýringar á sögulegu og listrænu gildi bygginga þeirra sem á að vernda og einnig upplýsingar um nauðsynlegan flutning fólks til lengri eða skemmri tíma.

Þessi þátttaka er þeim mun nauðsynlegri þar sem ekki er aðeins um að ræða verndun fárra merkra bygginga, heldur enduruppbyggingu heilla hverfa. Þessi hagnýta aðferð til að auka áhuga fólks á menningarmálum myndi hafa umtalsverð þjóðfélagsleg áhrif.

Samræmd verndunarstefna krefst lagasetningar og aðgerða stjórnvalda.

Hugtakið byggðaminjar hefur víkkað frá því að merkja stakar sögulegar byggingar til þess að ná yfir heil byggðahverfi í bæjum og sveitum, og einnig til nútímabygginga. Af þessu leiðir að forsendan fyrir árangursríkum verndunaraðgerðum er víðtæk endurskoðun laga ásamt auknu framlagi stjórnvalda.

Þessi endurskoðun verður að taka mið af þörfinni á að samræma lög um verndun byggðaminja og um skipulagsmál.

Skilgreina þarf að nýju hugtakið byggðaminjar og markmið samræmdrar verndunar.

Að auki þarf að gera ráð fyrir sérstökum aðgerðum er varða:

-  skilgreiningu og afmörkun byggðahverfa

-  kortlagningu verndaðra landsvæða og hugsanlegrar

-  takmörkunar á landnýtingu í þágu almennings

-  undirbúning samræmdra verndunaraðgerða og þátt þeirra í byggðaskipulagi

-  samþykktir á aðgerðum og leyfi til að vinna að verndun

Einnig þarf að undirbúa lagasetningu til að:

-  að tryggja jafnvægi í skiptingu fjárframlaga milli enduruppbyggingar og endurskipulags

-  að tryggja að fjárframlög til þeirra sem ákveða að gera gamla byggingu hæfa til notkunar að nýju séu hliðstæð fjárframlögum til nýbygginga

-  endurskoðunar fjárveitinga ríkisins í ljósi samræmdrar verndunarstefnu

Veita verður undanþágur frá byggingasamþykktum og öðrum reglum svo séð verði fyrir þörfum samræmdrar verndunar.

Til að efla starfsemi valdhafa þarf að endurskoða stjórnkerfið og tryggja að stofnanir þær sem fjalla um verndunarmál séu rétt staðsettar innan kerfisins og þeim verði veitt vísindaleg, tæknileg og fjárhagsleg aðstoð eftir þörfum. Þessar stofnanir ættu að aðstoða sveitastjórnir, hafa samvinnu við skipulagsstofnanir og vera í stöðugu sambandi við opinbera aðila og sjálfstæð samtök.

 

Til að framkvæma samræmda verndunarstefnu þarf nauðsynlegt fjármagn.

Erfitt er að gera grein fyrir ákveðinni fjármálastefnu sem hentar öllum löndum eða meta margháttaðar afleiðingar af hinum ýmsu aðgerðum sem eru þættir í áætlanagerð. Auk þess hefur núverandi uppbygging þjóðfélagsins áhrif utanfrá á allar slíkar aðgerðir.

Því er það hvers ríkis fyrir sig að koma fram með fjármögnunaraðgerðir og leiðir.

Hægt er þó að segja með vissu að ekkert Evrópuríki veitir nægilegt fé til verndunarmála.

Greinilegt er að ennþá hefur ekkert Evrópuríki komið fram með hið fullkomna stjórnunarkerfi sem gæti mætt fjárþörf samræmdra verndunaraðgerða. Meginatriði við lausn fjárhagsvandans er að undirbúin verði lagasetning sem setji vissar hömlur á stærð nýrra bygginga (hæð, nýtingarstuðul, o.s.frv.) þannig að þær samrýmist umhverfi sínu.

Skipulagsreglur ættu að stuðla að dreifðri byggð og enduruppbyggingu fremur en endurskipulagningu.

Finna þarf leiðir til að meta hinn aukna kostnað vegna þeirra takmarkana sem samræmdar verndunaraðgerðir hafa í för með sér. Þar sem unnt er þarf að sjá fyrir fjárhagsaðstoð til þeirra húseigenda sem skyldaðir verða til að framkvæma einhverskonar endurbyggingu húsa sinna til að mæta hinum aukna kostnaði. Slík fjárhagsaðstoð, ef til kæmi, ætti að vera undanþegin sköttum.

Sömu reglu ætti að beita við enduruppbyggingu hrörlegra bæjarhverfa sem hafa sögulegt eða menningarlegt gildi. Slíkt myndi aðstoða við að koma á félagslegu jafnvægi.

Fjárhagsleg aðstoð og skattfríðindi sem fáanleg eru vegna nýbygginga ættu einnig að gilda um viðhald og endurnýjun gamalla bygginga, að frádregnum öllum bótum fyrir útlagðan aukakostnað.

Stjórnvöld ættu að setja á stofn sjálfstæða sjóði eða hvetja til stofnunar þeirra með því að sjá sveitarfélögum eða áhugasamtökum fyrir nauðsynlegu fé. Þetta á einkum við um svæði þar sem slíkar framkvæmdir geta fjármagnað sig sjálfar á lengri eða skemmri tíma vegna verðhækkana á eftirsóttum eignum.

Það er samt mjög mikilvægt að örva frjáls framlög, einkum frá iðnaði. Fjöldi dæma um slíkt einkaframtak hefur sýnt fram á að þau geta skipt miklu máli, samfara aðgerðum stjórnvalda eða einstakra byggðarlaga.

 

Samræmd verndunarstefna gerir nauðsynlegt að efla aðferðir, tækni og kunnáttu við endurbyggingu og viðgerðir.

Nýta þarf betur tækni við viðgerðir og endurnýjun sögufrægra bygginga. Sérhæfðar aðferðir sem þróast hafa við viðgerðir á sögufrægum byggingum ætti héðan í frá að nýta betur við byggingar og bæjarhluta sem ekki hafa hið sama listræna gildi.

Sjá þarf til þess að fyrirliggjandi sé venjulegt byggingarefni og að hefðbundnum iðngreinum og byggingartækni sé haldið við.

Stöðugt viðhald bygginga mun, er tímar líða, koma í veg fyrir kostnaðarsamar viðgerðir.

Rannsaka þarf sérhverja viðgerðaráætlun gaumgæfilega áður en hún er tekin til framkvæmda. Safna þarf upplýsingum um byggingarefni og aðferðir og gera þarf kostnaðaráætlun. Slík söfnun og varðveisla upplýsinga ætti að fara fram í sérstökum stofnunum.

Ekki skal nota ný efni eða aðferðir nema þau séu samþykkt af óháðum vísindastofnunum.

Framkvæma ætti rannsóknir til þess að mögulegt sé að setja saman skrá um aðferðir og tækni við viðgerðir, og þarf í þeim tilgangi að setja á stofn rannsóknarstofur sem hafa nána samvinnu sín á milli. Skrá þessi þarf að vera aðgengileg fyrir þá sem þess óska og stuðla þannig að endurbótum á aðferðum við viðgerðir og endurnýjun.

Mikil þörf er á betri námsþjálfun til að fá hæfa starfskrafta. Slíkt nám ætti að vera sveiganlegt, fjölbreytt og veita möguleika til þjálfunar við raunveruleg verndunarstörf.

Nauðsynlegur þáttur í þjálfun starfsfólks eru alþjóðleg skipti á reynslu, þekkingu og námsfólki.

Á þennan hátt ætti að verða til hópur hæfra skipuleggjenda, arkitekta, tæknifræðinga og iðnaðarmanna, sem er nauðsynlegt við undirbúning verndunaraðgerða, og þekking sem nauðsynleg er við viðgerðir deyji ekki út.

Skapa verður nægilega góð vinnuskilyrði, tækifæri til menntunar, vinnuöryggi og félagslega aðstöðu til þess að fólk hneigist til að leggja fyrir sig atvinnugreinar tengdar viðgerðum og endurbyggingu.

Yfirvöld menntamála á öllum stigum ættu að leitast við að auka áhuga ungs fólks á atvinnugreinum tengdum verndunarstarfi.

Hörður Ágústsson þýddi.